آرا هنر فاخر ایرانی

هنر فاخر ایرانی هدیه دهیم

هنر ملیله‌کاری ، هنر کهن آراستن نقره

:به اشتراک بگذارید

آراستن مهم‌ترین هنر قدما در ایران بوده است. پس از آغاز دوره شهر و یکجانشینی، انسان‌ها کم‌کم به آراستن اطراف خود علاقه‌مند شدند. با برطرف کردن نیازهای اولیه و کشف آرام اما موثر انواع علوم، این هنر بود که توسط انسان ایجاد شد. انواع هنرها توسط انسان‌ها شکل گرفت تا همه چیز در جهان یک شکل نباشد. تا ارزش فقط به ذات چیزی نباشد و بتوان آن را خلق کرد. ملیله‌کاری نمونه‌ای از هنرهاست؛ هنری برای آراستن نقره. نقره به خودی خود فلزی گرانبها بوده و هست. زمانی که به شکلی خاص و کاربردی آرایش داده می‌شود،‌ تبدیل به هنر و بخشی جدایی ناپذیر از صنایع دستی این سرزمین می‌شود. هنری که هنوز نفس می‌کشد و طرح‌هایی مدرن و امروزی به خود گرفته است. البته از طلا و مس هم در ملیله‌کاری استفاده می‌شده اما امروز کمتر کاربرد دارد.

ملیله‌کاری در گذر زمان

در حال حاضر،‌ ملیله‌کاری بیشتر در اصفهان، زنجان،‌ تبریز و بروجرد انجام می‌شود و صنایع‌دستی این شهرهاست. سینی، گیره استکان، قندان، انواع ظروف پذیرایی و زیورآلات از جمله آثار این هنرمندان است. امروزه در زنجان بیش از 30 کارگاه ملیله‌کاری فعال است. بیشتر استادان این رشته در زنجان هم از شاگردان استاد «منصور کاظمیان مقدم» هستند.

کارشناسان معتقدند این هنر در زمان هخامنشیان در ایران رواج پیدا کرده. البته به واسطه گران‌ بودن فلزات مصرفی، تنها در اختیار قشر خاصی از جامعه آن زمان قرار داشته است. قدیمی‌ترین نمونه‌های کشف شده در شوش و همدان، متعلق به حدود 330 سال قبل از میلاد مسیح است. این اشیا به دلیل ارزش مادی بالایی که داشتند، در جریان جنگ‌ها به غنیمت برده می‌شدند. به همین دلیل نمونه‌های زیادی از ملیله‌کاری‌های قدیمی ایران وجود ندارد. بیشتر آثار موجود متعلق به دوره قاجاریه است.

کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند این هنر از دیرباز در خراسان رواج داشته است. بنا به دلایلی بسیاری از جمله جنگ، هنرمندان این حوزه به شهرهای دیگر از جمله اصفهان، زنجان و تبریز سفر می‌کنند. در آغاز دوره پهلوی، این زنجان قطب این هنر بود و در شهرهای دیگر کمتر به آن توجه می‌شد. البته هنرمندانی برای آموزش صنعتگران اصفهان به آن دیار فرستاده شدند و کم‌کم ملیله‌کاری دوباره در مرکز ایران جان گرفت.    

در این هنر-صنعت فلزات گرانبهایی چون نقره و طلا و حتی مس، به شکل مفتول‌هایی باریک در می‌آید. این مفتول‌ها بر اساس طرحی که از پیش مشخص شده، به هم پیوند می‌خورند. در نهایت اثری زیبا و چشم‌نواز ایجاد می‌شود. در بیشتر موارد، طرح‌هایی که در جریان ملیله‌کاری انواع اسلیمی و بته‌جقه است. خود مفتول‌ها در نتیجه ذوب شده طلا و نقره به دست می‌آید. فلز ذوب شده در قالب‌ ریخته می‌شود و شکلی نواری به خود می‌گیرد. در نهایت پس از جدا شدن از قالب، با دست به شکلی بسیار باریک بریده می‌شود. برخی از این مفتول‌ها یک میلیمتر قطر دارد.

ملیله‌کاری چگونه انجام می‌شود

انجام ملیله‌کاری به دستگاه‌هایی پیشرفته و خاص احتیاج ندارد. در حقیقت این آثار و صنایع‌ دستی را می‌توان در کارگاه‌هایی کوچک و با ابزاری بسیاری ساده تولید کرد. البته تولید آنها زمان‌بر است و به صبر و حوصله بالا نیاز دارد. ابتدا فلز اولیه را در کوره‌هایی حرارت داده و ذوب می‌کنند. 

سپس فلز مذاب درون ظرفی به نام «ریژه» ریخته می‌شود. فلز مذاب در این ظرف به شکل تحته‌هایی نازک درمی‌آید. پس از خنک شدن، فلز روی سندان قرار می‌گیرد و با زدن ضربه، کمی نازک‌تر می‌شود. این فلز تخت، از دستگاه به نام «نورد» عبور داده می‌شود تا مفتول‌ها شکل گیرد. این دستگاه قابلیت این را دارد که مفتول‌هایی با قطرهای مختلف تهیه کند. سیم‌های باریکی که از این دستگاه بیرون می‌آید، دوباره حرارت می‌بیند و سپس موم‌اندود می‌شود. سپس از دستگاهی به نام «حدیده» در چند مرحله عبور داده می‌شود. در نهایت مفتولی بسیاری باریک، در مواردی با قطر نیم میلی‌متر از آن خارج می‌شود و روند کار ساخت مفتول‌ها پایان می‌یابد.  

 بعد از آماده کردن مفتول‌ها، نوبت به شکل دادن محصول نهایی می‌شود. در ابتدا قالبی آهنی بر اساس اندازه محصول نهایی انتخاب و یک سمت آن موم اندود می‌شود. سپس قالب طرف مورد نظر را در موم فشار می‌دهند تا قالبی با اندازه‌ای کمی بزرگ‌تر از محصول نهایی شکل بگیرد. در گام بعد با استفاده از مفتول‌های باریک، ظرف دور قالب مومی ساخته می‌شود. طرح‌هایی چون اشک، اسلیمی، غنچه، بته‌جغه، برگ و … ایجاد و محصول نهایی شکل می‌گیرد. در پایان کار، طرح‌های ایجاد شده با مفتول‌های باریک آهنی به هم وصل می‌شود. کار حرارت داده می‌شود و موم و قالب آهنی از کار نهایی جدا می‌شود.

حالا نوبت لحیم‌کاری است. تمام بخش‌هایی که با مفتول‌های آهنی به هم متصل شده، با لحیم به هم می‌چسبد. محصول نهایی را در اسیدسولفوریک رقیق یا محلول زاج سفید قرار می‌دهند. با این کار لکه‌ها و اضافات از کار جدا می‌شود. در نهایت با برس کشیدن، تمیز و براق می‌شود. 

در میان آثاری که در بازار صنایع دستی ایران وجود دارد، تفاوت‌هایی در محصول نهایی ملیله‌کاری دیده می‌شود. به عنوان مثال نقره مصرفی در اصفهان عیار 90-95 یا گاهی ممکن است کمتر داشته باشد. در حالیکه عیار نقره مصرفی در ملیله‌کاری زنجان 99-100 است. طرح‌هایی که در اصفهان کار می‌شود درشت‌تر از طرح‌های استادکاران زنجانی است. در تهران هم ملیله‌کاران بیشتر در حوزه زیورآلات و جواهرسازی فعالیت دارند. به همین دلیل تولیدات آنها گرانقیمت است.

سایر مقالات

نظرات کاربران (0)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *