هنر فاخر ایرانی هدیه دهیم

مس و ظروف مسی ، سفری به تاریخچه این صنایع دستی پرسابقه

:به اشتراک بگذارید

وقتی نام مس به زبان می‌آید، ناخودآگاه پس از آن نام شهرهایی مانند زنجان، قزوین و اصفهان هم بر زبان جاری می‌شود. این فلز و این شهرها سال‌هاست که نام‌شان به هم گره خورده است. تولید انواع ظروف و وسایل مصرفی مسی که امروزه از صنایع دستی زنجان و اصفهان محسوب می‌شود، نزدیک به یک دهه است که دوباره طرفداران بسیاری پیدا کرده است. ظروف مسی از گذشته حضوری پررنگ در آشپزخانه ایرانی داشتند. آفتابه و لگن مسی، از قدیمیترین وسایل مسی در خانه‌های ایرانی است. با مرور زمان اما اوضاع تغییرکرد. روی آوردن به تفلون و چدن، چند سالی مس را از گردونه رقابت خارج کرد.

حالا چند سالی است که ازمزایای استفاده از مس زیاد گفته می‌شود. ضمن اینکه تولیدکنندگان این گروه از صنایع دستی هم تغییرات بسیاری در تولیدات خود ایجاد کرده‌اند. وسایل و ظروف مسی روز به روز متنوع‌تر  و کاربردیتر شد. قیمت آنها به واسطه تولید انبوه کمی کاهش پیدا کرد. حالا باز هم این ظروف جایگاه قدیمی خود را پیدا کرده‌اند. در آشپزخانه‌ها دیده می‌شوند و یادآور خانه‌های مادربزرگ‌ها هستند.

مس، نخستین فلز در دست انسان

فلز مس به شکل خالص در طبیعت یافت می‌شود. استفاده از ان نیازی به مراحل سخت استخراج ندارد. به همین دلیل با توجه به قدمت بالای ظروف و ابزار مسی کشف شده، بسیاری از باستان‌شناسان بر این باورند که مس نخستین فلزی بود که توسط انسان کشف و مورد استفاده قرار گرفته است. آنها معتقدند در جریان سفالگری و کار با گل، انسان‌ها با این فلز آشنا شده‌اند. احتمالا در جریان پخت سفال‌ها هم با ذوب این فلز آَشنا شده‌اند. به همین دلیل استفاده از این فلز را به 10 هزار سال پیش می‌دانند. قدیمی‌ترین نمونه کشف شده از این فلز، در عراق یافت شده‌ است. آویزی مسی که متعلق به بیش از 8 هزار سال پیش است. البته قرن‌ها زمان برد تا این فلز به شکلی هنری و به عنوان صنایع دستی مورد استفاده قرار گیرد.

در ایران، قدیمی‌ترین طروف و زیروآلات مسی کشف شده در مرکز و شمال کشور بوده است. این فلز به راحتی شکل می‌گیرد و با کوچک‌ترین ضربه چکش، شکل آن عوض می‌شود. در دوره سلجوقیان، فلزکاری مس بیشتر مورد توجه قرار گرفت. این هنر-صنعت در خراسان، موصل و اصفهان بیشتر مورد توجه قرار گرفت. در دوره ایلخانی، به دلیل نزدیکی سلطانیه (پایتخت این حکومت) به زنجان، این شهر بسیار مورد توجه قرار گرفت. در این دوره گروهی از هنرمندان چینی به ایران آمدند. به همین دلیل طرح‌هایی از اژدها هم بر این ظروف دیده می‌شود. طرح‌هایی که بومی نیستند اما آثار دست هنرمندان ایرانی‌اند. در این دوره فلزکاری و مرصع‌کاری در زنجان بیشتر از دیگر شهرها انجام می‌شد. در حال حاضر در زنجان، کرمان، قزوین، اصفهان و خراسان کارگاه‌های ساخت ظروف مسی فعال است. ضمن اینکه کارخانه‌های بزرگی هم اقدام به تولید انبوه انواع ظروف مسی می‌کنند.

مس در روزگار معاصر

اینکه گفته می شود غذا در ظروف مسی خوشمزه‌تر است، تا حدودی دلایلی محکم دارد. مس دما را در کف ظرف یکسان پخش می‌کند. به همین دلیلی تمام غذا حرارتی یکسان دارد و به یک اندازه پخته می‌شود. این فلز رساناست و باعث کوتاه شدن زمان پخت می‌شود. چون زود گرم شده و باعث جاافتادن غذا می‌شود. البته کار فقط به ساخت ظروف بزرگ منتهی نمی‌شود. صنایع دستی ظریفی هم با مس این روزها تولید می‌شود. انواع قاشق، لیوان، قندان، قهوه‌جوش و … از آن جمله‌اند.

البته مشکل استفاده از مس این است که این ظروف زود اکسید می‌شود. به همین دلیل باید در پخت و پز و شست و شوی آنها بسیار دقت کرد. اکسید شدن باعث آزاد شدن مواد آلی و معدنی مضری برای بدن می‌شود. اگر در پخت و پز با این ظروف مراعات شود، مشکلی برای استفاده از آنها نیست. به واسطه تاثیرات مثبت این ظروف بر سلامتی استفاده از آنها در سال‌های اخیر بسیار توصیه شده است. با این همه از 800 کارگاه مس‌گری در شهری چون زنجان، در حال حاضر بیش از 20 کارگاه فعال نیست.

کار با مس، آسان‌تر از دیگر فلزات

کار با مس آسان است. آن را حرارت می‌دهند. به سرعت نرم می‌شود و چکش‌خوار است. به همین دلیل فرم‌دهی به آن آسان است. انواع وسایل و صنایع دستی را می‌توان در هر حجم و ابعادی تولید کرد. هر طرح و شکلی را می‌توان روی آن ایجاد کرد. طرح‌های ایجاد شده روی این ظروف بسیار متنوع است. منابع آن در ایران زیاد است. استخراج آن هزینه زیادی ندارند. همه این عوامل دست به دست هم داده‌اند تا این هنر-صنعت در ایران همواره مورد توجه باشد.

 مس سومین ماده معدنی به لحاظ حجم در بدن انسان است. در بدن هر فرد سالم بین 100 تا 150 میلی‌گرم از این ماده وجود دارد. این ماده برای رشد بدن به ویژه کودکان بسیار مهم است. این عنصر در درمان کم‌خونی، که از بیماری‌های بومی ایران است، بسیار نقش دارد. آشپزی د استفاده از ظروف مسی می‌تواند این مشکل را در افراد بیمار رفع کند.

سایر مقالات

نظرات کاربران (0)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *