آرا هنر فاخر ایرانی

هنر فاخر ایرانی هدیه دهیم

قلم‌زنی ، هنر روح بخشیدن به فلزات

:به اشتراک بگذارید

هنر بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی و کار ایرانیان بوده است. آنها برای زیباساختن هر چیزی تلاش کرده‌اند. از پارچه و خاک و فلز گرفته تا چوب و انواع سنگ‌ها. هنرهای مختلف هم با همین فلسفه ایجاد شده‌اند؛ تلاشی برای زیبا ساختن چیزهای ساده. در حقیقت برای ایجاد تنوع در زندگی روزمره، انسان‌ها هزارا سال قبل خلاقیت به خرج دادند. طرح‌ها ابداع و نقش‌ها را وارد چرخه زندگی کردند. در نهایت صنایع دستی مختلف ایجاد و ثبت شد. قلم‌زنی از جمله این هنرهاست. از نامش پیداست که کار روی فلز انجام می‌شود. تا این ماده سرد و بیروح به اثری زیبا و جاندار بدل شود.

تاریخچه

مس از نخستین فلزاتی است که توسط انسان‌ها کشف و بر بدنه آن نقش و نگار حک شد. دلیل آن هم در دسترس بودن این فلز و استخراج آسان آن است. درگذر زمان اما قلم‌زنی بر روی فلزات بسیار انجام شد؛ طلا، نقره و برنج از آن جمله‌اند. سابقه دقیق انجام این هنر در ایران مشخص نیست. قدیمی‌ترین آثار و صنایع دستی باقیمانده متعلق به هزاره نخست پیش از میلاد مسیح است. این ظروف در شمال ایران و سواحل دریای خزر کشف شده است. ظروفی که از وسایل رومزه زندگی است و تنها برای زیبا شدن، روی آنها طرح‌هایی زده شده است. جام طلای مارلیک و جام طلای حسنلو از باارزش‌ترین نمونه‌های قلم‌زنی در ایران باستان است. در دوره هخامنشی این هنر آنقدر رواج پیدا کرد که دستورات حکومتی بر روی فلزات حک میشد. 2 لوح نقره و مرصع از آن زمان در موزه ملی ایران واقع در ابتدای خیابانی سی تیر در معرض دید عموم قرار دارد.

قلم‌زنی باستان

با قدرت گرفتن اعراب در بخش‌هایی از ایران، نوشته‌هایی به خط کوفی هم بخشی از نقش و نگارهای مورد استفاده در قلم‌زنی شد. این هنر در دوره سلجوقی، ایلخانان و در نهایت در عصر صفویه تغییرات بسیاری پیدا کرد. ابزار و ادوات مورد استفاده در قلم‌زنی گسترده‌تر شد. با توجه به تمرکز قدرت در دوره‌های مختلف تاریخی، هنرمندان در شهرها مختلفی به قلم‌زنی می‌پرداختند. طرح‌ها تغییرات بسیاری پیدا کرد و سبکهای مختلفی به وجود آمد. معروف‌ترین سبک‌های قلم‌زنی، سبک شیراز، تبریز و اصفهان است.

سبک‌های مختلف قلم‌زنی

سبک شیراز بیشتر بر روی نقره کار می‌شود. در اجرای آن تلاش برای برجسته‌سازی طرح‌هاست. بیشتر طرح‌ها هم برگرفته از حجاری‌های تخت‌جمشید است. در سبک تبریز بیشتر با فشار به مچ دست، تلاش می‌شود تا طرح‌ها ایجاد شود. به همین دلیل طرح‌ها در قلم‌زنی تبریز، عمق چندانی ندارد. روشی کاملا برعکس مکتب اصفهان. در مکتب اصفهان، کار عمق بیشتری دارد. در حقیقت بیشتر چکش‌کاری می‌شود و شیارها فرورفتگی بیشتری دارند. به همین دلیل عمق بیشتری دارد. ضمن اینکه قلمزنی اصفهان خود به 2 شکل انجام می‌شود؛ قلم ریز و قلم‌زنی برجسته. قلم‌ریز همان شیوه متضاد روش سبک تبریز است. در قلم‌زنی برجسته؛ کار کمی حال سه‌بعدی پیدا می‌کند. این روش بیشتر در کارهای بزرگ انجام می‌شود؛ مانند در حرم ائمه معصومین.

پیش از آغاز کار، سطح فلز را با قیر می‌پوشانند. تا هم از ایجاد سر وصدای زیاد در حین کار جلوگیری شود و هم تاب‌آوری فلز افزایش پیدا کند. طرح‌ها را با مداد روی دوغابی که روی قیر ریخته می‌شود می‌کشند و قلم زدن آغاز می‌شود. پس از پایان کار قیر و دوغاب شسته و اثر صیقلی می‌شود.  

ابزار کار هنر قلم‌زنی

چکش، خط‌کش، پرگار و انواع قلم های تخصصی، ابزار کار برای قلمزنی است. امروزه این هنر توسط استادانی بنام در تهران، اصفهان، اراک و تبریز انجام می‌شود. سینی، انواع گلدان، آینه  و شمعدان، گیره استکان و قندان از پرفروش‌ترین محصولات در عرصه این هنر است. وسایلی که امروزه جز صنایع دستی ارزشمند ایران محسوب می‌شوند.

طرح هایی که در قلمزنی استفاده می‌شود، همان نقوش سنتی معروف ایرانی است. انواع اسلیمی، پرندگان و حیوانات، متن شعرهای کهن، چهره انسان و جنگ‌ها و روایت‌های مذهبی. در حقیقت از روی طرح‌ها و نقش‌ها تا حدودی می‌توان دوره تاریخی اثر را حدس زد. ضمن اینکه اینها همه نشانه‌هایی در تاریخ کشورند. بسیاری از طرح‌ و نقش‌های موجود بر روی انواع صنایع دستی، سندی بر وقوع اتفاقی خاص در دوره‌ای مشخص از تاریخ است.

این نقش‌ها و طرح‌ها در ارزش نهایی کار تاثیر بسیاری دارد. هرچه نقوش سنتی‌تر باشد، ارزش آنها بیشتر است. بی‌شک ظریف بودن طرح‌ها و اجرای ظریف آنها هم بر کیفیت نهایی اثر تاثیر می‌گذارد. در هنگام خرید دقت کنید که محصول نهایی سوراخ نباشد. در مواردی به دلیل فشار زیاد، کار سوراخ شده یا ترک برمی‌دارد. بی شک این مشکل، از ارزش اثر می‌کاهد.

ضمن اینکه لبه‌های کار باید صاف باشد تا باعث ایجاد جراحت نشود. قیر نباید روی سطح کار دیده شود و اثر نهایی باید تمیز باشد. استادان بنامی در این حوزه فعالیت در عصر معاصر فعالیت کرده‌اند. تلاش همه آنها انتقال هنری چند هزار ساله به نسل جدید است. 

از اساتید بنام این رشته که در قرن ۱۳ و ۱۴ هجری شمسی می زیسته می‌توان به تقی پشوتن ملقب به خیام اشاره کرد. ایشان کارهای خود را بر روی سینی انجام می‌دادند و با سیاه قلم و اشعار خیام مزین می نمودند. از جمله شاگردان ایشان استاد علی ظریفی می‌باشند.

سینی، انواع گلدان، آینه و شمعدان، گیره استکان و قندان از محبوب‌ترین محصولات قلم‌زنی در عرصه این هنر است. محصولاتی که امروزه جز صنایع دستی ارزشمند ایران محسوب می‌شوند.

سایر مقالات

نظرات کاربران (0)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *