آرا هنر فاخر ایرانی

هنر فاخر ایرانی هدیه دهیم

دارایی‌بافی هنری اصیل در شرف انقراض

:به اشتراک بگذارید

دارایی‌بافی نوعی بافت و رنگرزی خاص پارچه است. روشی که این روزها فقط در شهر یزد انجام می‌شود. به همین دلیل امروزه آن را از جمله صنایع دستی این شهر کویری می‌شناسند. در روش قدیمی و سنتی این نوع بافت، ازنخ ابریشم اعلا استفاده می‌شد. به همین دلیل اگر عروسی در جهاز خود چنین پارچه‌ای داشت، از آن به عنوان سرمایه و دارایی نام ‌می‌بردند.

امروزه البته جنس نخ‌ها تغییر کرده است. ابریشم مصنوعی و ویسکوز نیز در اینگونه بافت استفاده می‌شود. یکی از وجوه تمایز این نوع بافت، رنگ‌آمیزی پیش از شروع بافت است. البته این بخش را سخت‌ترین بخش کار هم می‌نامند. نخ‌ها قبل از بافت به روش گره زدن رنگ می‌شوند. به این شکل که الیاف گره زده شده در خم رنگ فرو می‌رود. پس از خشک شدن، آن را باز می‌کنند. این کار باعث می‌شود تا هر کلاف طیف‌های متفاوتی از یک رنگ را به خود بگیرند. در گذشته این کار با مواد طبیعی مانند نیل، روناس و برگ‌ها و مواد معدنی انجام می‌شد. امروزه در کنار همه تغییرات در راه تولید، رنگ‌آمیزی این نوع بافت با مواد شیمیایی انجام می‌شود.   

دارایی بافی

بستن و باز کردن این کلاف‌ها و نخ‌ها کاری سخت و زمان‌بر است. مقدار فشار هنگام گره زدن به طرح و نقش بستگی دارد تا طیف رنگی مشخص به دست آید. بیشترین نقوشی که در باف دارایی استفاده می‌شود کج راه، تک خال، جیم مشکی، خط ابریشمی و نقوش قدیمی است که برخی به کلی از یادها رفته‌اند و مورد استفاده قرار نمی‌گیرند.

روش انجام دارایی‌بافی

دارایی‌بافی به 3 روش انجام می‌شود؛ تار، پود و دوگانه تار و پود. تفاوت این روش‌ها در استفاده از نخ‌های رنگ شده است. در روش تار، رنگ‌های رنگ‌شده به روش خاص این نوع از صنایع دستی ایران، فقط در تار استفاده می‌شود. در روش پود، در پود پارچه استفاده می‌شود و در روش ترکیبی، در هر دو. رنگ‌آمیزی در این نوع بافت، قبل از چله‌کشی انجام می‌شود. برای چله‌کشی داربستی از جنس چوب، ‌به شکل مربع یا مستطیل ساخته و کار بافت انجام می‌ی‌شود. نخ‌ها در کنار هم قرار می‌گیرند تا بتوان آنها را بر اساس نقشی که بافنده در ذهن دارد، جمع کرد و کار بافت را انجام داد.

دارایی پود بسیار پرکاربردتر و گران‌تر است. معمولا هم شکل کار به اینگونه است که تارهای رنگ شده ثابت قرار دارند. در حقیقت تنها پود آنهاست که بافته می‌شود. ضمن اینکه فقط قسمتی از تار با نوعی طراحی  ابتدایی، که اغلب لوزی‌ شکل است، رنگ‌آمیزی می‌شود. پودها در بیشتر موارد ساده و بدون نقش هستند.

از آنجایی که طیف رنگی که از گره زدن حاصل می‌شود را هیچ‌گاه نمی‌توان دو بار عین هم تکرار کرد، هیچ پارچه دارایی را نمی‌توان یافت که دقیقا شبیه هم باشد. در حقیقت هر یک از این بافت‌ها، یگانه‌اند و نظیری ندارند. از پارچه‌های بافته شده به روش دارایی به عنوان روتختی، بقچه، رومیزی و به تازگی حتی مانتو و روسری هم استفاده می‌شود. البته این روش را در آسیای شرقی، که این نوع بافت در آنجا هم ریشه و رواج دارد، «ایکات» می‌نامند.  

ریشه‌های تاریخی دارایی بافی

«ایکات» کلمه ای با ریشه مالایی است. معنای آن گره‌ زدن و رنگ زدن است، دقیقا همان کاری که در دارایی، از صنایع دستی در حال فراموشی در ایران انجام می‌شود. نمونه‌های کهن این نوع بافت در جزایر مالی و سوماترا دیده شده است. البته قدیمی‌ترین دارایی بافته شده در جهان در مصر یافت شده. تاریخ بافت آن را کارشناسان هزار و صد سال ق.م می‌دانند. بافت این نوع پارچه گویا در هزاره‌های قبلی کار رایجی بوده است. نمونه‌های بسیار شبیه به هم در هند، سومالی، افریقای غربی و حتی اسپانیا کشف شده است. البته با توجه به نام اصلی آن در زبان مالایی که «منجیکات» گفته می‌شود، اصالت آن را متعلق به اندونزی می‌دانند.

دارایی‌بافی

وجه مشترک همه این دارایی‌باف‌ها هم در ارزش مادی آنهاست. به واسطه ارزش مالی ابریشم، این پارچه تا سده‌ها تنها توسط درباریان مورد استفاده قرار می‌گرفته. ضمن اینکه برای آراستن پیشکش‌ها نیز از‌ آنها بهره می‌بردند.  

بازماندگان دارایی‌بافی در ایران

دارایی‌بافی پیش از انقلاب در بسیاری از شهرها از جمله رشت، کاشان، اهواز و تبریز هم رواج داشت. با گذشت زمان اما در همه این شهرها رو به فراموشی رفته است. در حال حاضر دارایی بافی از صنایع دستی خاص شهر و استان یزد است. حسین نیکخواه و مرحوم حاج رمضانی رمضانی از آخرین افرادی هستند که این هنر را انجام می‌دادند.

بافت پارچه به روش دارایی زمان زیادی می‌برد. اگر از ابریشم خالص تهیه شده باشد، پارچه گرانی است. همین موضوع باعث  شده تا تنها قشر خاصی از جامعه توان خرید آن را داشته باشند. از طرفی بسیاری از جوانان صبر و حوصله قدما را ندارند. آنها ترجیح می‌دهند کارشان سریع به درآمدزایی برسد. اینها از مهم‌ترین مسائلی است که باعث شده دارایی‌بافی، مانند ده‌ها رشته دیگر از صنایع دستی ایران در خطر مرگ و فراموشی قرار گیرد.

سایر مقالات

نظرات کاربران (0)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *