آرا هنر فاخر ایرانی

هنر فاخر ایرانی هدیه دهیم

جادوی نقش‌ها در گلیم ایرانی

:به اشتراک بگذارید

ایرانیان برای پوشاندن زمین، بافت‌های متفاوتی انجام می‌داند. امروزه جهانیان فرش ایران را به خوبی می‌شناسند. صنایع دستی زیبایی که تنها کفپوش کار دست ایرانیان نیست. گلیم نوعی فرش بدون پرز است که تار و پود آن معمولا از موی طبیعی حیوانات اهلی تهیه می‌شود. در بافت گلیم،‌ معمولا پودها را از روی تارها عبور می‌دهند. با این کار تارها از دیده پنهان و نقش اصلی بر اساس پودها مشخص می‌شود. این کار باعث می‌شود تا حدی دست طراحان و بافندگان در ایجاد نقش محدود باشد. البته در سال‌های اخیر، با تغییر در شیوه گره‌زنی این مشکل برطرف شده است. گلیم بیشتر در میان عشایر ایرانی بافته می‌شد و تولید آن، کاری زنانه بوده است.

تاریخ دقیقی از زمان آغاز بافت گلیم در جهان وجود ندارد. قدیمی‌ترین نمونه موجود فرش «پازیریک» است که نشان می‌دهد انسان‌ها از مدت‌ها قبل برای مفرش کردن زیر پای خود اقدام به بافت کرده‌اند. از آنجایی که بافت فرش سخت‌تر از گلیم است، آغاز به بافت آن به سده‌‌ها قبل از فرش مربوط است. با این وجود تاریخ دقیقی در دست نیست. برخی از کارشناسان معتقدند قدمت بافت گلیم را باید با پافت پارچه یکی دانست. یعنی تاریخی حدود 5 هزار سال قبل از میلاد مسیح. در حقیقت بافتن را می‌توان جز اولین هنرهای آدمیان دانست. هنری که هم برای پوشاندن زمین و دیوار استفاده و هم بر روی چهارپایان انداخته می‌شود.

گلیم

تنوع گلیم در ایران

تفاوت در گلیم، جدای از جنس نخ‌ها، به نقشه متفاوت این بافته مربوط است. نقشه‌های گلیم متاثر از طبیعت هر منطقه است. هر یک از ایل‌ها ایرانی، گلیم را متفاوت از دیگری می‌بافد و این نوع از صنایع دستی را خاص خود کرده است. در شهرهای مختلف هم،‌ نقشه‌ها تفاوت‌های بسیاری دارد.

گلیم در میان ترکمن‌ها بسیار کم‌وزن بافته می‌شود. طیف‌های مختلف قرمز رنگ اصلی در گلیم‌های این منطقه است.

گلیم

در ایل شاهسون، از طرح‌های هندسی شکسته در بافت استفاده می‌شود. آنها در زبان محلی به گلیم‌های خود «ورنی» می‌گویند. برعکس گلیم‌های بافته شده توسط قشقایی‌ها، دارای نقوش هندسی منظم است.  

در میان لرها، گلیم‌ها به شکل خورجین‌های بزرگی بافته می‌شود. وسیله‌ای که هنگام کوچ برای جابه‌جایی وسایل بسیار کارآمد است. در گلیم افشاری، نقشه‌ گلیم پر از ستاره و گل‌های ریز است. از کنار هم قرار دادن این نقش‌ها معمولا لوزی‌هایی منظم شکل می‌گیرد. گلیم بلوچ نقشه‌ای کاملا متفاوت دارد. نقشه آن راه‌راه است. در هریک از راه‌ها یک نقوش و رنگ‌های متفاوتی وجود دارد.

از میان همه این طرح‌ها و نقش‌ها، فقط گلیم هرسین است که به ثبت جهانی رسیده است. نقشه این گلیم در سازمان جهانی مالکیت فکری سازمان ملل به نام این شهر ثبت شده است. حاشیه این گلیم معمولا بسیاری شلوغ و ریز است و در میانه طرح و نقش‌های درشت‌تری دیده می‌شود.

گلیم

در سیرجان، قزوین، ساوه، اردبیل و بسیاری دیگر از شهرهای ایران هم گلیم با نقوشی دیگر بافته می‌شود. این بافته‌ها به دلیل قیمت مناسب،‌بیش از فرش مورد توجه اقشار مختلف قرار می‌گیرد. طبیعی است که در بازار داخلی، خرید و فروش آن بیش از فرش رونق دارد. البته این نوع از صنایع دستی ایرانی، پای ثابت صادرات غیرنفتی است. البته این روزها، از گلیم به عنوان روکشی برای وسایل کوچک مانند گلدان یا کیف پول هم استفاده می‌شود. این کار تلاشی است برای استفاده بیشتر از این هنر در زندگی روزمره.

دستگاه‌های بافت گلیم

4 مدل دستگاه برای بافت انواع گلیم وجود دارد. در دستگاه ساده‌باف،‌ گلیم یکنواخت بافته می‌شود. با این کار پشت و روی آن فرقی با هم ندارد. در حقیقت از دو سمت آن می‌توان استفاده کرد که این محصول یکی از صنایع دستی منحصر به فرد ایران است.

با استفاده از دستگاه چرخی‌باف، شکل بافت تغییر می‌کند و پود از میان همه تارها عبور داده می‌شود. پودهای اضافی در پشت گلیم، قرار می‌گیرد. به همین دلیل گلیم‌های بافته شده با این دستگاه هم یک‌رو و هم ضخیم‌ هستند.

با استفاده از دستگاه جاجیم‌باف، تغییرات بسیاری در گلیم ایجاد می‌شود. در جاجیم،‌ تارها هم رنگی‌اند. به همین دلیل مانند پودها در ایجاد طرح نقشی موثر دارند. جاجیم هم دوروست و از هر دو سمت آن می‌توان استفاده کرد.

محصول بافته شده با دستگاه گلیم سوزنی، بیشتر در میان عشایر طرفدار دارد. پودهای اضافی، پشت کار رها می‌ماند و به همین دلیل شکلی خاص دارد. به این دستگاه «سوماک» هم می‌گویند.

البته بافت‌های متفاوتی هم برای گلیم‌ها وجود دارد و تنوع آنها بسیار زیاد است. مشهورترین آنها «شیریکی‌پیچ» است. این نوع گلیم، با گره زدن بر روی تار ایجاد می‌شود. «وَرنی» بافت دیگری است که بیشتر در مناطق شمال غربی ایران بافته می‌شود. آن را فرش‌نما می‌دانند چون در بافت شباهت‌های بسیاری به فرش دارد. نقش‌های آن بیشتر شامل حیوانات است. حیواناتی که با اشکال هندسی ایجاد شده‌اند. گلیمچه نوع دیگری از بافت گلیم در غرب کشور است. همانطور که از نام آن پیداست، اندازه‌ای کوچک‌تر از گلیم‌های معمول دارد. نقشو آن هم بیشتر به شکل افقی بافته می‌شود.

گلیم

زیلو،‌ پِلاس، سجاده، مَسنَد، جُل، اِنسی، کوچه، چُپُق، جوال، خورجین و مَفرش هم از دیگر نمونه‌های بافت گلیم در بخش‌های مختلف ایران است.

سایر مقالات

نظرات کاربران (0)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *