آرا هنر فاخر ایرانی

هنر فاخر ایرانی هدیه دهیم

تاریخچه صنایع دستی از دیرباز تاکنون

:به اشتراک بگذارید

صنایع دستی به هر آن چیزی گفته می‌شود که به دست بشر، برای استفاده ساخته شده است. طبیعی است که تاریخچه صنایع دستی به درازای عمر بشر و آغاز سکونت خواهد بود. این موضوع تاریخچه صنایع دستی را به بیش از 10 هزار سال پیش می‌رساند.

بی‌شک نمی‌توان تاریخچه‌ای یکسان برای همه صنایع دستی یا همه کشورها پیدا کرد. کشورهایی با تمدن کهن، تاریخچه‌ و آثار بیشتری را از آن خود کرده‌اند. هرچند که در منطقه‌ای مانند خاورمیانه که بر اساس شواهد موجود از نخستین سکونتگاه‌های بشر بوده، تاریخچه صنایع دستی با کمی تفاوت و بر اساس آثاری گوناگون معرفی شده است. در حقیقت کشورهای همسایه این منطقه شباهت‌های بسیاری در این حوزه دارند. 

استخوان حیوانات تقریبا اولین ماده‌ای بوده که انسان‌ها برای ساخت لوازم از آن بهره برده‌اند. این لوازم بیشتر برای شکار و دفاع ساخته شده‌اند. در حقیقت اولین ساخته‌های دست بشر که تاکنون کشف شده، از این دسته‌اند. در غار «هوتو» که «کمربند» نیز نامیده می‌شود، نمونه‌هایی از این آثار کشف شده‌اند. این غار در نزدیکی «بهشهر» در استان مازندران قرار دارد. آثار کشف شده بیشتر شبیه به داس است و قدمت آنها به 6 هزار سال پیش برمی‌گردد.

بررسی‌های باستان‌شناسان در بخش‌های دیگر کشور، نتایج جالب دیگری به همراه داشته است. در غرب ایران و در غارهایی در رشته  کوه‌های زاگرس، آثاری سفالی کشف شده است. این آثار ناهموارند و پخت آنها نسبت به سفال‌های امروزی کمتر بوده است. این آثار نشان می‌دهد تاریخچه صنایع دستی در ایران به پیش از عصر فلز مربوط است.

تاریخچه صنایع دستی

نقش فلز در تاریخچه صنایع دستی

در عصر فلز و مفرغ، صنایع دستی تغییرات بسیاری کرد. این مواد در ابتدا فقط برای ساخت اسلحه‌ و ابزار دفاعی ساخته می‌شد. با گذشت زمان اما انواع فلز برای ساخت اقامتگاه‌ها، ابزار روزمره و حتی زیورآلات به کار گرفته شد. نمونه‌هایی از این ابزار در اکتشافات باستان‌شناسی در شوش به دست آمده است.

تاریخچه صنایع دستی

بر اساس همین کشفیات،‌ باستان‌شناسان مطرح جهان معتقدند پس از کشف روش‌های استفاده از انواع فلز، سفال‌گری در میان ایرانیان، جان تازه‌ای گرفت. نمونه‌های کشف شده در تپه «سیلک» نشان می‌دهد سفال‌ها در حدود 3 هزار سال ق.م کاملا حرفه‌ای شده‌اند. این موضوع نشان از ساخت ابزاری شبیه به چرخ سفال امروزی دارد. نمونه‌های لعاب‌داری هم در اطراف دامغان کشف شده که 5 هزار سال ق.م ساخته شده‌اند.

بر اساس کشفیات گسترده باستان‌شناسان تاریخچه صنایع دستی در سال‌های اخیر شفاف‌تر شده است. «مس» فلز دیگری است که به سرعت در میان ایرانیان رواج می‌یابد. از آن در ساخت ابزار روزمره و دفاعی استفاده می‌شود. در این زمان است که طلا کشف و ارزش آن شناخته می‌شود. زیورآلات‌گرانبها ساخته و کم‌کم در دربار پادشاهان گسترش می‌یابد.

جام طلایی مارلیک که از تپه‌های مارلیک، در اطراف رودبار کشف شده، متعلق به 3 هزار سال ق.م است. این جام،‌ نمونه‌ای زیبا برای تکمیل شطرنج تاریخچه صنایع‌ دستی ایرانی است. «تکوک‌ها » و جام «حسنلو» نمونه‌های زرین دیگری هستند که تقریبا در دوره‌ای مشابه با جام مارلیک ساخته شده‌اند.

البته نمونه‌های نقره‌ای یا «سیمین» هم در سایت‌های مطرح باستان‌شناسی ایران کشف شده‌اند. سن چند نمونه محدود این آثار به 10 هزار سال ق.م می‌رسد. با این وجود رواج و استفاده فراوان از آنها تقریبا همپای طلا بوده است. نمونه‌های بسیاری از این آثار در حال حاضر در موزه‌های مطرح جهان به نمایش گذاشته شده است.

در این میان، هنرمندان و صنعت‌گران روش‌های بسیاری را برای زیباساختن انواع فلز کشف کردند. روش‌هایی که خود به یکی از شاخه‌های صنایع دستی بدل شدند. میناکاری از آن جمله است. آراستن مس، نقره و طلا با مس که هنری ارزشمند و گرانقیمت است. برای این هنر در تاریخچه صنایع دستی قدمتی 5 هزار ساله قائلند.  

جایگاه فرش در تاریخچه صنایع دستی

نمی‌توان از تاریخچه صنایع دستی صحبت کرد و از کنار فرش ایرانی بی‌تفاوت گذشت. باستان‌شناسان متفق‌القول معتقدند مهد بافت فرش، آسیا بوده است. «گزنفون» تاریخ‌نگار یونانی در حدود 350 سال ق.م از کلمه «قالیچه» استفاده کرده و گفته ایرانی‌های آن را در بستر خود می‌اندا‌خته‌اند تا نرم باشد.

قدیمی‌ترین نمونه فرش کشف شده در جهان «پازریک» نام دارد. این فرش در سیبری کشف شده است. کارشناسان آن را متعلق به ایران و زمان بافت آن را دوره هخامنشی اعلام کرده‌اند. بر اساس تاریخچه صنایع دستی موجود، بعدها و در جریان جنگ‌ها صلیبی، این بافته به اروپا هم راه پیدا کرد. هرچند در ابتدا جز غنایم جنگی بود اما با گذشت زمان شرایط تغییر کرد. از آن به عنوان کالایی باارزش سخن گفته می‌شد. بازرگانان بسیاری برای خرید آن راهی جاده ابریشم می‌شدند و به ایران می‌رسیدند. در حال حاضر نفیس‌ترین فرش‌های ایرانی در تبریز و قم بافته می‌شود.

تاریخچه صنایع دستی در عصر معاصر

همانطور که گفته شد، انواع فلزات، سفال و فرش قدیمی‌ترین صنایع دستی ایرانی هستند. این نمونه‌ها در تاریخچه صنایع دستی در صدر قرار دارند. با توجه به گستردگی انواع صنایع دستی به ایران، بیان تاریخچه همه آنها در یک مقاله امکان‌پذیر نیست. هرآنچه تا به حال گفته شد متعلق به دوران کهن و چند هزار سال پیش بود اما همه انواع صنایع دستی چنین گذشته‌ای ندارند. بسیاری از آنها از کشفیات و هنرهای اساتید و هنرمندان دوره‌های صفوی و قاجاریه است. در تاریخچه صنایع دستی اصفهان و خراسان، نمونه‌هایی در این گروه قرار دارد. فیرزوه‌کوبی نمونه‌ای از این هنرهاست.

بسیاری از رشته‌های هنری در تاریخچه صنایع دستی قدمتی کهن دارند. با این وجود بسیاری از جوانان این فعالیت‌ها را به‌روز کرده‌اند. انواع هنرها را با هم درآمیخته‌اند. با این کار هم به حفظ سنت‌ها کمک کرده‌اند و هم بازار روز را به دست آورده‌اند.

سایر مقالات

نظرات کاربران (0)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *